MEHMET AKF ERSOY’UN LM-FKR VE SYAS KL

Her insan ann ocuudur. Bir insann, iinde yaad an artlarndan ve konjonktrnden etkilenmeden bir dnya grne sahip olmas mmkn deildir. XX. yy’n balarnda Osmanl Devletinin yklma aamasnda olmas, bir ok slam lkesinin Batllar tarafndan smrlyor olmas ve smrgeci Batnn dnyaya tahakkm, Mehmet Akif’in ilmi, fikri ve siyasi dncesini derinden etkilemitir. O, balangta slam aleminin at devleti konumundaki Osmanlnn bir mnevveri (aydn) olarak Cumhuriyet dneminde de lkesinin ve slam aleminin birlii ve kurtuluu zerine kafa yormu ve sorunlara areler aramtr.

1873 ylnda doan Mehmet Akif Ersoy, babas Fatih Medresesi Mderrisi Mehmet Tahir Efendi’den(.1888) Arapa rendi. 15 yanda kaybettii babas hakknda, “Benim hem babam hem de hocamdr. Ne rendiysem kendisinden rendim.” demitir.[1]

Mehmet Akif, kendisi ile yaplan bir mlakatta; “Bence iki kutsal ey vardr: Din ve dil” demektedir. Bu sebeple olmal kk yatan itibaren din ve dil renimine byk nem vermi ve bu hususta baarl da olmutur. M.Akif, ana dilini edebiyat tarihine geecek derecede renip kullanmann yannda kendi gayretleri ile Farsa ve Franszcay da renmitir.[2]

Mehmet Akif, her ne kadar baytarlk okumu olsa da din ilimlerinden alakay hi kesmedi, yksek okulu bitirdikten sonra hafz oldu.

1908 ylnda Sratmstakim dergisini karmaya balad, daha sonra derginin adn Sebilrreat olarak deitirdi ve bu dergi belli aralklarla kesintiye urasa da uzun sre neriyata devam etti. Mehmet Akif, iir ve makalelerinin ounu, tefsir ve vaazlarn bu dergide yaynlad. iire ve sanatta stn yetenei olmasna ramen O, iirde realist bir tarz benimser. iirde sanat yapmak iin kendini pek yormaz.

Sleymaniye Krssnden iirinde yle der:

Budur cihanda benim en beendiim meslek

Szm odun gibi olsun, hakikat olsun tek.

M.Akif, 1912 ylndan itibaren Sebilrreat’ta, Tefsir-i erif bal altnda baz ayet ve hadislerin aklamasn yapmtr.[3] Onun bu almasndan, Cumhuriyet dneminde de kendisine Kur’an- kerim meali yapma grevi verilmesinden, Kur’an- Kerimi tefsir edecek derecede bilgili olduunu anlyoruz. Asr suresinin tefsirinde yle der:

“nsanlar, bulunduklar asr ktlerler ve kendi kusurlarn hep o biarenin boynuna yklerler. Btn gzelliklerin de gemi asrlarda kaldn zannederler. te bunun yanl bir dnce olduunu Allah asra yemin ederek ortaya koyuyor. Demek ki kusur asrda deil, asr hsn istimal edemeyen (iyi kullanamayan) insanda imi.” [4]

Balkan savandan sonra Fatih, Beyazt ve Sleymaniye Camilerinde vaazlarna devam etti ve halk lkenin ve slam aleminin iinde bulunduu duruma dikkat eken vaazlar verdi. Bu arada Hanato’nun Hcumuna Kar Muhammed Abduh’un Mdafaas adl eseri tercme etti.

Mehmet Akif, II. Merutiyetten sonra adna daha sonra slamclk denilen dini-siyasi akmn iinde yer ald. O, slam’a aykr olmamak art ile dier dnce akmlar ile de ibirlii yapacak mizatadr. Bir arkadann srar zerine ttihat ve Terakki Cemiyetine girmi, Cemiyete ye olurken kendisinden, cemiyetin btn kararlarn kaytsz artsz kabul etmesi ynnde yemin etmesi istenmesi zerine bunu kabul etmemi ve cemiyetten ilikisini kesmitir.

Mehmet Akif, slam birliini savunmu, rkla kar kmtr. Leyla isimli iirinde slam birlii ve Mslmanlarn kurtuluu konusunu ele almtr. Btn almalarnda bu hususun en byk derdi olduu anlalmaktadr. slam aleminin iinde bulunduu buhrandan

kurtulmas iin ok allmas gerektiini savunmutur:

Bekay hak tanyan sa’yi bir vazife bilir.

al al ki beka, sa’y olursa hakkedilir.

M.Akif, tembellik, cehalet, yanl anlalm ve yorumlanm tevekkl, kader, hurafe, itihat gibi dorudan halkn dnce ve yaantsn etkileyen konularda eletiri ve deerlendirmeler yapar, bu ilkelerin nasl anlalmas ve uygulanmas gerektiini tam bir bilge eitimci olarak yana yakla anlatr. lim, mektep, maarif ihtiyac zerinde srarla durur. [5]

Mehmet Akif’in Fikri Yaps ve slami Dnce Akmlar Arasndaki Yeri:

1900’l yllarn banda orduda alayl-mektepli gruplamas olduu iin ilmiye snf iinde de medreseli-mektepli gruplamas vardr. Medrese mezunlarna molla, medrese hocalarna da ulema denirdi. Mekteplilerden de yazp ise izenlere de mnevver (aydn) denilirdi. Ulema snfndan olan Mehmet Vehbi, Muhammed Atf, Sleyman Hilmi Tunahan gibi alimler slami dncede gelenei, aydn snfndan Mehmet Akif, Said Nursi, Elmall M.Hamdi Yazr, Said Halim Paa, Babanzade Ahmet Naim, M.Ali Ayni vd ilim ve fikir adamlar gibi aydnlar da slami dncede muasrlama (adalama) y savunuyorlard. M.Akif yazd iir, makale ve tefsirlerinde yapt vaazlarda muasrlama dncesini ska ilemi, slami hayat tarz ile ada medeniyetin slam’a aykr olmayan ynlerini almann hibir mahzuru olmayacan anlatmaya almtr. Buna gre Mehmet Akif mektepli bir mnevver yani aydn idi. Her aydn gibi, lkesinin ve milletinin sorunlar zerine kafa yoruyor ve zm yollar aryordu.

III Selim dneminde Nizam- Cedit hareketi ile balayan II Mahmut dneminde hz kazanan Batllama hareketi 20.yy’n banda da devam eden ve en ok tartlan konu idi. Ulema snf Batllamaya kar kyor ve bu srecin toplumu dinden ve milli deerlerinden uzaklatracan ileri sryordu. Ulema snf, her inan kendi kltrn, kltr de kendi medeniyetini ve teknolojisini dourur. Batnn sadece teknolojisini alalm diyorsunuz ama teknoloji kltrn beraberinde getirir, diyerek Batdan teknoloji transferine kar kyordu. M.Akif’in de aralarnda bulunduu aydn snf ise Batllamaya kar kmakla birlikte Batnn medeniyet ve teknolojisini alma dncesindeydiler.

Ulema tez olarak bu yaklamnda hakl idi ama bu yaklamn pratik hayatta bir karl yoktu. Zira bu gn en fazla kullanlan telefon, televizyon ve bilgisayar ve internet baz sakncalar beraberinde getirse de buna bigane kalamyoruz. Muasrlamay (adalamac) savunanlarn eletiriye ak bir dier yanlar da, Batnn dnya apnda salad maddi ve psikolojik stnln aydn snf zerinde manevi baskya dnmesi ve bu saikle dnce retmeleri idi.[6] Mehmet Akif ve Onun gibi dnen adalamaclarn yaklamlarnda harici etkenlerin rol oynad iddia edilse de onlar realist davranyorlard. Onlar mevcut duruma bir k yolu aryorlar, ulemay da kayda deer bir zm nerisi getirmedii iin eletiriyorlard.

Mehmet Akif, Asm adn verdii iir kitabnda (Bu kitap imdi Safahat’ta bir blmdr) Kse mamla yapt konuma ve tartmalara yer verir. Kse mam, babas Tahir Efendinin rencilerindendir. Kse mam, gelenei temsil etmektedir. Asm ise Kse mamn oludur ve M.Akif’in idealize ettii bir gentir. Mektep-Medrese tartmasna Asm isimli iir kitabnda yle deinilir:

Mektebin asa eer, medresen ondan da a

Bu da muhta o da yllarca muaddi yemee

Medresen var m senin? Bence o oktan yrd

Hadi gster bakaym, imdi de bn-i Rt

bn-i Sina niye yok? Nerde Gazali grelim?

Hani Seyyid gibi Razi gibi be alim

Yedi yzyllk eserlerle bu dinin hala

htiyacn kabil mi telafi? Asla

Byle grdk dedemizden demenin manas yok.

Dorudan doruya Kur’an’dan alarak ilham

Asrn idrakine syletmeliyiz slam’ [7]

Mehmet Akif, Avrupa’ya fen ilimlerini okumaya gidip de siyaseti olarak dnenlere ve Batl gibi yaayarak Batl olunabileceini sananlara bir hayli kzar. O muasrlamay savunurken Batllamaya kar kar. Batnn kltrne mesafeli olunmas ancak sanat, edebiyat ve teknolojisinin alnmas gerektiini savunur.

Alnz ilmini Garb’n aknz san’atini

Veriniz hem de mesainize son sr’atini

nk kabil deil artk yaamak bunlarsz

nk milliyeti yok san’atn, ilmin yalnz.

M.Akif, Avrupa’ya okumaya gidenlere yle nasihat eder:

Bu cihetten hani hi ylmasn olum gznz

Sade Garb’n yalnz ilmine dnsn yznz

O ocuklarla beraber, gece gndz didinin

Giden yz senelik ilmi sk elden edinin

Fen diyarnda szan na-mtenahi pnar

Hem iin, hem getirin yurda o nafi sular

Ayn menbalar ihya iin artk burada

Kafanz ilesin olum, kanal olsun arada[8]

Mehmet Akif, Cemaleddin Afgani ve Onun rencisi Msrl Muhammed Abduh’un modernleme fikirlerinden etkilenmitir. Sebilrreat’ta, Afgani ve M. Abduh’un mezhepsiz olduklar ve ehl-i snnete aykr grlere sahip olduklar ynndeki eletirilere cevap vermi, bu dnrlerin haksz ithamlara maruz kaldklarn belirterek, zamanmzda bylesi kimselerin olmamasn bir eksiklik olarak grmtr.[9]

Afgani ve Abduh, fikri tartmalarla kaybedecek zamanlarnn olmadn, halk uyandrarak bir eyler yapmak gerektiini dnr. M.Akif de ayn dncededir:

Msr’n en muhteem stad Muhammed Abdu

Konuurken neye dairse Cemaleddin’le

Der ki tilmizimize Afgan’l

--Muhammed dinle!

Inklap istiyorum baka deil, hem abucak

Nazariyat ile bir ey olur zannetme

O berahini de artk yetiir, dinletme[10]

Msr’da Cemaladdin Afgani, Muhammed Abduh, Reit Rza, Pakistan’da Muhammed kbal, Mevdudi, Trkiye’de M. Akif, Ahmet Naim gibi ilim adam ve dnrler, analistler tarafndan Yeni Selefiler eklinde tanmlansa da Suudi Arabistan’da Muhammed bin Abdlvehhab tarafndan balatlan ve adna Vahhabilik denilen eski selefi hareketle pek benzememektedir. Aralarndaki temel fark udur: Eski selefiler, “Asr- Saadet”e (Peygamberimiz dnemi) dn savunular, yeni selefiler ise “Asr- saadeti” bu gne getirelim, derler.

Mehmet Akif’in Siyasi Faaliyetleri ve Milli Mcadeledeki Yeri:

Mehmet Akif, Birinci Dnya Savann hezimeti ve Sevr antlamasn mteakip dergisinde milli mcadeleyi hararetle savunmu, halk milli mcadeleye tevik etmek zere vaazlar vermek iin Anadolu turuna kmtr. 30 Nisan 1920 da Ankara’ya gelmi ve ilk olarak Meclise gitmitir. Meclisin giriinde Mustafa Kemal Paa ile karlam, o srada bir yere gitmek zere Meclisten ayrlan M.Kemal ile ayak st bir sre grm, M.Kemal,

“Sizi bekliyordum efendim, tam zamannda geldiniz. imdi grmek kabil deil, ben size gelirim,” diyerek Onun geliini memnuniyetle karlamtr. O gn Hacbayram Camiine giderek vaaz vermi ve halk milli mcadeleye katlmaya ve cihada davet etmitir.

Mehmet Akif, Burdur mebusluuna seildikten sonra Burdur’a gitmi, orada vaazlar vermi, ardndan Afyon, Dinar, Konya, Eskiehir, Bursa, Balkesir’de vaazlar vermitir. Halk ile yneticileri arasndaki problemi zmek zere Kastamonu’ya grevlendirilmi, burada bir ay kalm, bir ok kasaba ve kyde vaaz vererek halk milli mcadeleye katlmaya armtr. Kastamonu Nasrullah Camiinde verdii vaazlar neretmek zere Sebilrreat dergisinin 464. saysn burada karm, derginin bu saysnda Milli Mcadelenin nemine geni yer ayrm, bu say Dou ve Gneydou Anadolu Blgelerinde halka cretsiz olarak datlmtr.

M.Akif, 1922 ylnda TBMM karar ile kurulan er’iye Vekaletine bal Tedkikat ve Te’lifat- slamiye( slami Aratrmalar Akademisi) yeliine seilmitir.

M.Akif,1923 ylnda yakn arkada Trabzon Mebusu Ali kr Paa’nn kaybolmas ve boularak ldrldnn anlalmas zerine ok zld ve ailesi ile birlikte 1923 ylnn Mays aynda stanbul’a dnd. Ekim 1923’te de Abbas Halim Paa’nn daveti zerine ve Onunla birlikte Msr’a gitti. 1924 ve 1925 yllarnda klar Msr’da geiriyor, yazlar Trkiye’ye geliyordu. 1925 ylndan vefat ettii 1936 ylna kadar ise Msr’dan hi gelmemitir.

1925 ylnda TBMM, dinimizin daha kolay ve doru anlalmas iin ana kaynaklarn Trkeye evrilmesi karar alyor. Buna gre Kur’an- Kerim’in tercmesi ve tefsiri yaplacak, sahih hadis kayna olan Buhari’nin Sahih’inden derlenmi olan Tecrid-i Sarih adl kitap tercme edilecekti. Tefsir grevi Elmall M.Hamdi Yazr’a, Tecrid-i Sarih’in tercme ii Ahmet Naim Babanzade’ye, Kur’an- Kerim meali ii ise Mehmet Akif Ersoy’a teklif ediliyor. M.Akif balangta bu teklife pek scak bakmasa da Aksekili Ahmet Hamdi’nin srarn kramayarak teklifi kabul ediyor. Elmall M.Hamdi Yazr, Hak Dini ve Kur’an Dili isimli u anda 10 cilt halinde elimizde bulunan aheseri telif ediliyor. Ahmet Naim de Tecrid-i Sarih’i tercme ediyor. Bu eser de 13 cilt olarak Diyanet leri Bakanl tarafndan baslm sahasnda en muteber eserlerden biri olarak elimizde bulunuyor. Fakat Mehmet Akif, yapt Kur’an- Kerim mealini baz kayglardan mtevellit teslim etmiyor ve avans olarak kendisine denen 1000 liralk telif cretini de iade ediyor. M.Akif, Haziran 1936’da Msr’dan Trkiye’ye dnerken sz konusu Kur’an- Kerim meali msveddesini Mderris hsan Efendi’ye emanet etmi, eer dnersem alrm, dnmezsem yakarsn, demi ve bu vasiyet 1960 ylnda uygulanmtr. [11]

Mehmet Akif Ersoy’un deiik zaman ve yerlerde yazd iir kitaplar Safahat adl eserinde toplanmtr. Safahat’n ilk blmnn banda olu Mehmet Ali’ye hitaben yazd u iir, Onun dncesi ve iir tarz hakknda bize epeyce fikir veriyor:

Bana sor sevgili kari, ben sana syleyeyim.

Ne hviyette u karnda duran e’arm

Bir yn sz ki samimiyeti ancak hneri,

Ne tasannu bilirim nk ne sanatkarm.

iir iin, gz ya derler, onu bilmem yalnz

Aczimin giryesidir, nce btn asarm.

Alarm alatamam, hissederim syleyemem

Dili yok kalbimin ondan ne kadar bizarm

Oku, ayet sana bir hisli yrek lazmsa

Oku, zira onu yazdm, iki sz yazdmsa.



Mukadder Arif YKSEL / Bayat Mfts



--------------------------------------------------------------------------------


[1] Dzda,M.Erturul, Safahat Eski ve Yeni Harflerle Tenkitli Metin ve Mehmet Akif Ersoy. z yay. stanbul 1991, Giri ksm


[2] Dzda, M.Erturul, Mehmet Akif Hakknda Aratrmalar, Mehmet Akif Aratrma Merkezi yay. stanbul, 1987 s. 8-11


[3] M.Akif’in tefsir almalar Diyanet leri Bakanlnca yaynlanmtr. Baknz: Abdlkerim Abdlkadirolu, N.Abdlkadirolu, Mehmed Akif’in Kur’an- Kerim’i Tefsiri, Mevza ve Hutbeleri, DB yay. Ankara 1992


[4] Abdlkerim Abdlkadirolu, N. Abdlkadirolu, a.g.e. s. 50


[5] akan, .Ltfi, Halk Eitimi Asndan Camiler ve Akif, Bilim ve Akln Aydnlnda Eitim dergisi, Mart 2011, say 133, s. 69


[6] Bula, Ali, Tecdit ve Modernizasyon Arasnda Fakih, Diyanet Aylk Dergi, Mart 2011, say: 242, s.10


[7] Dzda,.M.Erturul Safahat ve Mehmet Akif Ersoy, s. 403


[8] Kara, smail,Trkiye’de slamclk Dncesi Temel Metinler, Gerek Hayat Dergisi yay. stanbul, 2001 s.284


[9] Kara,smail, a.g.e s.286


[10] Kara, smail, a.g.e. s. 282


[11] Okay,M.Orhan Dzda,M.Erturul TDV slam Ansiklopedisi, M.Akif Ersoy Maddesi, c.XXVIII, s. 432-439